Amerikan Seçmeninden Trump’ın Savaşına Veto

3 Kasım gecesi Amerikan siyaseti için sıradan bir seçim gecesi değildi. İki yıl önce savaşları bitirme vaadiyle iktidara dönen bir başkan, kendi başlattığı savaşın gölgesinde yapılan ilk ulusal sınavda Kongre’nin her iki kanadını da kaybetti. Bence bu sonuç yalnızca Trump’ındeğil, Washington’la ilişkisini büyük ölçüde kişisel kanallara dayandıran ülkelerin de, Türkiye dâhil, yol haritasını yeniden düşünmesini gerektiriyor.

Rakamlar ne söylüyor?

Demokratlar Senato’da 54, Cumhuriyetçiler 44 sandalye kazandı, iki sandalye henüz belli değil. Meclis’te Demokratlar 242, Cumhuriyetçiler 151 sandalyede önde. Valiliklerde Demokratlar 28, Cumhuriyetçiler 20 eyaleti aldı. Dalga, 2024’te Trump’a oy veren Texas, Ohio, Iowa ve Kansas gibi eyaletlere de uzandı.

İktidar partisinin orta dönem seçimlerinde kayıp vermesi Amerikan siyasetinde olağan bir şeydir. Ama iki kanatta birden ve kırmızı eyaletlere yayılan bir kayıp, “her zamanki cezalandırma” açıklamasının ötesine geçiyor. Bence burada seçmen belirli bir politikayı hedef aldı.

Seçmen neye oy verdi?

Bu seçim büyük ölçüde İran savaşı üzerinden bir referanduma dönüştü. Savaş Hürmüz Boğazı’nın kapanmasına ve akaryakıt fiyatlarının fırlamasına yol açtı, ABD’ye tahmini maliyeti 47 milyar dolar oldu. Seçim arifesinde yapılan bir ankette katılımcıların yalnızca yüzde 32’si Trump’ın politikalarını onaylıyordu.  

Seçmenin faturası iki kalemden oluşuyor.

Birincisi geçim maliyeti: Trump hem yabancı savaşlardan uzak duracağını hem de fiyatları düşüreceğini vaat etmişti, savaş ve yakıt zammı bu iki vaadi aynı anda zedeledi.

İkincisi usul: savaşa Kongre onayı aranmadan girilmesi, muhalefetin kampanyasının omurgası oldu. Trump kendisi de sonuçlar karşısında kısmen şaşırdığını söyledi, adayları ve yüksek benzin fiyatlarını suçladı. Ben bunu yeterli bir açıklama olarak görmüyorum, çünkü kaybedilen yarışlar arasında doğrudan destek verdiği adaylar da var. Bu, parti içinde hesaplaşmanın başlayabileceğinin işareti olabilir.

 Trump’ın elinde ne kaldı?

Muhalefet iki kanadı almasına rağmen yasama gücü sınırlı. Vetoyu aşmak için iki kanatta da üçte iki çoğunluk gerekir; yani Meclis’te 290, Senato’da 67 oy. Senato’da çoğu yasa için ayrıca hâlâ 60 oy gerekiyor. Trump seçimden önce her yasa tasarısını vetoyla karşılayacağını söylemişti ve bunu seçim gecesi de sembolik bir görselle yineledi. Bu yüzden önümüzdeki iki yılda yasama tıkanıklığı bekliyorum.

Ama Kongre’nin kozları da var. Komite başkanlıkları el değiştirecek, soruşturma, belge isteme ve duruşma yetkisi muhalefete geçecek. Senato kontrolü federal yargıç atamalarını ve olası bir Yüksek Mahkeme adaylığını engelleyebilmek anlamına geliyor. Bütçe yetkisi de savaş politikası üzerinde baskı aracı olacak, ancak sahada asker varken fon kesmek siyaseten riskli. Trump bir yandan işbirliğine açık olduğunu söylüyor, bir yandan veto tehdidini sürdürüyor. Bunu “pazarlık ama güç gösterisiyle” diye özetliyorum.

 Dış politikada üç dosya

İran dosyasında muhalefet savaşa baştan karşıydı. Savaş yetkilerini sınırlama girişimleri geçmişte veto engeline takıldı ve yine takılabilir. Ama sandık sonucu Washington’ı müzakereye itebilir. Tahran’ın bunu kendi lehine okuyup pazarlıkta çıtayı yükseltmesi de mümkün. Yeni saldırı seçeneği masadan kalkmış değil.

Ukrayna’da Trump desteği çekmiş ve Rusya’ya yönelik yaptırımları askıya almıştı. Ukrayna lideri, yeni Kongre’nin daha fazla destek getireceğini umduğunu söyledi. Kongre yardımı onaylasa bile uygulamada Beyaz Saray’ın alanı geniş olduğu için temkinli yaklaşıyorum.  

İsrail ve Gazze’de ilerici kanattan gelen yeni isimler dikkat çekiyor ve bazıları İsrail’e yardımın kesilmesini savunuyor. Ama partinin genel çizgisi geleneksel olarak İsrail’e yakın; tek başına bu isimlerin gelişi politikayı değiştirmez.

 Türkiye açısından: kişisel diplomasiden kurumsal pazarlığa

Seçimin Türkiye için en somut etkisini savunma alanında görüyorum. Trump yönetimi bu yıl Ankara’ya olumlu sinyaller vermişti: CAATSA yaptırımlarının kaldırılması, F-35 programına dönüş ve F110 motor satışına onay. İddialara göre Trump bu süreci ara seçimlerden önce sonuçlandırmak istiyordu. Süreç tamamlanmadan seçim geldi.  

Mesele şu ki bu dosyalar Kongre’ye bağlı. CAATSA yaptırımlarının kaldırılması için yönetimin Kongre’ye bildirimde bulunması gerekiyor; F-35 konusunda da savunma bütçesine eklenmiş bir madde ve benzer bir bildirim süreci var. Türkiye’nin Kongre’deki desteği zayıf ve ilişkiler büyük ölçüde iki liderin kişisel bağına yaslanmıştı. Yeni Kongre’nin savunma bütçesi yasasına kısıtlayıcı bir madde eklemesi ya da süreci yavaşlatması gayet mümkün.

Bir de lobi faktörü var. Yunanistan ve İsrail’in Washington’da F-35 ve motor satışına karşı faal olduğu biliniyor. Yaz aylarında Cumhuriyetçi vekiller, seçim öncesi Trump’la ters düşmemek için bu lobi faaliyetlerinde isteksiz davranmıştı. Trump’ın otoritesi zayıfladığında bu çekingenlik azalabilir.

Savunma dışında dolaylı başlıklar da var: İran savaşının gidişatı (güney komşuluk, enerji, göç), Ukrayna’da ABD desteğinin yeniden canlanıp canlanmayacağı ve Gazze’deki ateşkes süreci. Ankara’nın bu üç başlıktaki arabuluculuk alanı, Washington’daki iktidar dengesinden etkilenecektir.

Türkiye için asıl değişiklik şu: İlişki kişisel kanaldan kurumsal kanala kayıyor. Doğrudan erişimin sağladığı esneklik, muhalefet kontrolündeki bir Kongre’nin denetimi altında daralabilir. Bunun adı “düşmanlık” değil, “daha pahalı ve daha uzun bir pazarlık.”

Önümüzdeki iki yıl için olası üç senaryo

Birincisi tıkanıklık ve savaş: Trump vetoyu yaygın kullanır, Kongre soruşturma ve bütçe baskısı kurar, İran’da çözüm gecikir, Türkiye’nin F-35 ve CAATSA dosyaları bekler.

İkincisi pragmatik pazarlık: Trump sonucu bir uyarı olarak okur, Kongre ile sınırlı anlaşmalar yapar, İran’la müzakere hızlanır. Bu senaryoda Türkiye dosyaları Kongre ile paketlenip müzakere edilebilir.

Üçüncüsü Cumhuriyetçi parti içi hesaplaşma: Yenilgi 2028 kavgasını öne çeker, dış politika Trump’ın kontrolünden kısmen çıkar. Ankara için en belirsiz ihtimal budur.

 Neye bakmalı?

1. Ocakta göreve başlayacak komite başkanlarına ve savunma bütçesi yasasının metnine bakmalı, Türkiye’ye yönelik kısıtlayıcı maddeler var mı diye. Trump’ın seçim sonrası üslubuna bakmalı: Veto mu, Pazarlık mı İran savaşının seyrine bakmalı. Ve Ankara’nın yalnızca Beyaz Saray’a değil Kongre’ye de açılma çabasına bakmalı.

Sandıktan çıkan mesaj ABD’de net. Seçmen bir savaşın ve pahalılığın faturasını iktidara kesti. Türkiye açısından mesaj ise daha ince: yakın ilişkiler artık iki liderin dostluğuna emanet edilemez. Bu bir kriz değil, bir uyarlanma zorunluluğu.