Nöbetçi Eczaneler
Tarih, galiplerin yazdığı soğuk metinlerden ibaret değildir; o metinlerin satır aralarında, toprağına ve hürriyetine sevdalı olanların kanıyla yazılmış sessiz destanlar gizlidir. 20. yüzyılın başlarında, Çarlık Rusyası’nın yıkıntılarından doğan ve “halklara özgürlük” vadeden Bolşevik ihtilali, Türkistan coğrafyası için özgürlük değil, yeni ve daha acımasız bir esaretin başlangıcı oldu. İşte bu esarete karşı Fergana Vadisi’nden kopup gelen, Pamir Dağları’nda yankılanan o kutlu isyanın adıdır: Korbaşılar, nam-ı diğer Basmacı Hareketi.
Bir İftiranın Adı: “Basmacı” Değil, “Mücahit”
Rus emperyalizmi, karşısında duran direnişçileri küçümsemek ve dünya kamuoyunda itibarsızlaştırmak için onlara “baskıncı, çapulcu, haydut” anlamına gelen “Basmacı” adını verdi. Oysa at sırtında Sovyet mitralyözlerine karşı yalın kılıç şaha kalkan bu yiğitler, kendilerini “İslam Askerleri”, “Türkistan Azatlık Hareketi” veya “Mücahitler” olarak adlandırıyordu. Onların davası, başkalarının malına çökmek değil; gasp edilen ata yadigarı vatanlarını, dinlerini ve namuslarını Kızıl Ordu’nun çizmelerinden kurtarmaktı.
Hokand Muhtariyeti’nin Kanla Boğulması
Direnişin fitilini ateşleyen olay, 1917’nin sonlarında kurulan ve Türkistan’ın bağımsızlığını ilan eden Hokand Muhtariyeti’nin, 1918 Şubat’ında Bolşevikler tarafından vahşice kanla bastırılmasıdır. Şehir ateşe verilmiş, on binlerce masum Türk katledilmişti. Bu katliam, bozkırın çocuklarına tek bir seçenek bıraktı: Silaha sarılmak.
Ergaş Korbaşı ile başlayan; Şir Muhammed (Körşirmat), Madamin Bek, İbrahim Bek gibi efsanevi liderlerin (Korbaşıların) etrafında toplanan halk, Fergana, Buhara ve Harezm’de Kızıl Ordu’ya dünyayı dar etti. Yokluk içindeki bir halk, dönemin en modern ordularından birine karşı eşine az rastlanır bir gerilla savaşı veriyordu.
Enver Paşa ve Çeğen Tepesi’nde Yükselen Ruh
Basmacı Hareketi’ni bölgesel bir direnişten çıkarıp, “Büyük Türkistan ve Turan” mefkûresiyle evrenselleştiren figür ise hiç şüphesiz Enver Paşa’dır. Birinci Dünya Savaşı’nın ardından hayallerini bir bavula koyup Orta Asya’nın steplerine koşan Paşa, parçalanmış direniş gruplarını birleştirdi. Sovyetlere karşı alınan parlak zaferler, umutları yeniden yeşertti.
Ancak 4 Ağustos 1922’de, bugünkü Tacikistan sınırları içinde kalan Belcuvan yakınlarındaki Çeğen Tepesi’nde, ön saflarda yalın kılıç çarpışırken makineli tüfek ateşiyle şehit düştü. Onun kanının aktığı yer, Turan idealinin hem en trajik zirvesi hem de asla sönmeyecek bir meşalesi oldu.
Neden Kaybedildi?
Basmacı Hareketi, 1930’ların ortalarına kadar direndi ancak nihayetinde yenildi. Bunun sebepleri sadece Sovyet ordusunun teknolojik ve acımasız üstünlüğü değildi. Korbaşılar arasındaki yerel rekabetler, tam bir siyasi birliğin kurulamaması ve dış dünyadan (özellikle Türkiye ve Batı’dan) beklenen yardımın hiçbir zaman gelmemesi direnişi yalnızlığa itti. Bolşeviklerin uyguladığı insafsız açlık politikaları, su kuyularının zehirlenmesi ve sivil katliamlar, halkın direncini kırdı.
Sonuçta sınırlar silah zoruyla çizildi, alfabeler değiştirildi ve devasa Türkistan coğrafyası; demografik mühendisliklerle “Özbek, Kazak, Kırgız, Türkmen” diyerek suni sınırlara hapsedildi.
Miras: Toprağa Ekilen Özgürlük Tohumu
Fiziken kaybedilmiş gibi görünse de, Basmacı Hareketi manen asla yenilmemiştir. Zeki Velidi Toganların, Mustafa Çokayların entelektüel sahada, Korbaşıların ise savaş meydanlarında verdiği o büyük kavga, Türkistan halklarının ortak hafızasına kazındı.
Bugün bağımsızlıklarını ilan eden Türk Cumhuriyetleri’nin başkentlerinde dalgalanan bayraklar, aslında 1920’lerde Fergana Vadisi’nde, Buhara surlarında ve Pamir Dağları’nda dökülen kanların meyvesidir. Basmacı Hareketi, hürriyetin kimsenin lütfuyla alınmayacağını, bedelinin ancak canla ödeneceğini gösteren abidevi bir mirastır.
Bozkırın bu isimsiz kahramanlarını, istiklal uğruna at sırtında can veren Korbaşıları ve “Turan” sevdasıyla yola çıkıp Türkistan steplerinde toprağa düşenleri rahmet, minnet ve derin bir saygıyla anıyoruz.
YORUMLAR