Kolay kazanç vaadinden Çiftlik Bank’a, Ponzi düzenlerinden sosyal medya yatırım tuzaklarına…
İnsanoğlunun en kırılgan noktası, çaba harcamadan elde etmek istediği başarılardır. Finans dünyasında bu zaaf çoğu zaman “yüksek getiri” vaadiyle maskelenir. Yaklaşık bir asır önce Charles Ponzi’nin başlattığı düzen, bugün sanal bir çiftlik maketinde ya da sosyal medyada “tavan yapacak hisse” bildiriminde karşımıza çıkıyor. İsimler değişiyor, arka planda çalışan insani güdü ve acı son hiç değişmiyor.
Türkiye bu tabloyu 2018’de acı şekilde yaşadı. Çiftlik Bank vurgununda 132 bin 222 kişiden 1 milyar 139 milyon lira toplandığı ortaya çıktı. Sistem, gerçek hayatta hayvan sahibi olma vaadiyle kurulmuş sanal bir çiftlikti; başta günlük ödemeler düzenli yapılıyor, güven inşa ediliyordu ta ki para çekimleri durana kadar. Davanın sonunda kurucular Mehmet Aydın ve kardeşi Fatih Aydın’a 45 bin 376’şar yıl hapis cezası verildi, ama mağdurların çoğu parasına hiç kavuşamadı. Aradan yıllar geçtikten sonra mahkemeye sunulan bilirkişi raporunda dahi tespit edilen zarar 70,5 milyon lira ile sınırlı kaldı, bu tutar toplanan meblağın çok küçük bir kısmıydı.
Bu, tesadüfi bir vaka değil, formülün ta kendisiydi. Kendinden öncekine ödeme yapabilmek için sürekli yeni kurbana ihtiyaç duyan bir çark... Dün kapı kapı saadet zinciri kuranlar, bugün Telegram kanallarında, WhatsApp gruplarında, janjanlı grafikler sunan mobil uygulamalarda karşımıza çıkıyor. Mecra değişse de piyasaların matematiği değişmiyor, risk ile getiri ikiz kardeştir. Bir yapıda “sıfır risk” ile “piyasa üstü sabit kazanç” yan yana kullanılıyorsa, orada finansal enstrüman değil, çöküş süresi geri sayan bir bomba vardır.
Bu düzenlerin bu denli etkili olmasının altında yatan mekanizma tesadüfi değildir davranışsal ekonominin uzun süredir incelediği bilişsel eğilimlerden beslenir. Kayıptan kaçınma güdüsü, insanı biriktirdiğini hızla katlama vaadine karşı savunmasız bırakırken, sürü psikolojisi, çevresindeki herkesin kazandığını gördüğünü sanan bireyin şüpheciliğini devre dışı bırakır. Sosyal kanıt mekanizması, dolandırıcılık düzenlerinin en güçlü silahıdır. Bir tanıdığın, bir komşunun ya da bir ünlünün sisteme dahil olması, akla gelebilecek her türlü şüpheyi bastırır. Nitekim Çiftlik Bank’a para kaptıranlar arasında sıradan vatandaşların yanı sıra kamuoyunca tanınan isimlerin de yer alması, bu sosyal kanıt etkisinin ne denli güçlü işlediğinin bir göstergesidir.
Yüksek enflasyon ve sınıf atlama telaşı altındaki insan için “makul ve güvenilir getiriler” cazibesini yitiriyor. Sosyal medyadaki “şişir ve boşalt” (pump and dump) çeteleri tam bu çaresizliği hedefliyor; FOMO korkusuyla oyuna dâhil olan yatırımcı, aslında oltadaki yemi çoktan yutmuş oluyor.
Bu yüzden ilk sığınak şeffaflık ve denetimdir. Varlıkların şirketin kendi kasasında değil, Takasbank gibi bağımsız saklama merkezlerinde tutulduğu, portföylerin Kamuyu Aydınlatma Platformu (KAP) üzerinden şeffafça ilan edildiği yasal yapılar fonlar, devlet borçlanma senetleri, katılım esaslı enstrümanlar yatırımcının en güçlü kalkanıdır. Çiftlik Bank’ın hiçbir SPK ya da BDDK denetimine tabi olmaması, tesadüf değildir.
Bu noktada sadece bireysel farkındalık değil, kurumsal ve teknolojik dönüşüm de kaçınılmaz bir gereklilik haline gelmektedir. Dijitalleşmenin dolandırıcılık yöntemlerini hızlandırdığı bir çağda, denetim mekanizmalarının da aynı hızla evrilmesi gerekiyor. SPK’nın son yıllarda izinsiz yatırım danışmanlığı yapan sosyal medya hesaplarına yönelik erişim engeli kararları, BDDK’nın yetkisiz bankacılık faaliyetlerine karşı artan duyarlılığı, doğru yönde atılan adımlar olsa da, dolandırıcılık ağlarının sınır ötesi ve anonim yapısı bu mücadeleyi giderek zorlaştırıyor. Uluslararası düzeyde kripto varlık borsalarına yönelik düzenlemelerin sıkılaştırılması, finansal okuryazarlık müfredatlarının erken yaşta eğitim sistemine dahil edilmesi, artık lüks değil, zorunluluk halini almış durumdadır.
Umut tacirlerinin sık başvurduğu bir diğer yöntem, dini, milli veya etik değerlerin arkasına saklanmaktır. İster “helal kâr payı” maskesi takılsın ister “yerli ve milli üretim” sloganı atılsın, denetimden uzak her yapı aynı hazin sonu hazırlayabilir. Niyetin iyiliği, finansal kuralların ihlalini meşrulaştırmaz. İslami ve etik finansa uygun yatırım yapmak isteyenler için yasal zemin nettir, bir yanda bağımsız danışma Kurullarının (icazet) süzgeci, diğer yanda SPK ve Takasbank’ın güvencesi... Bu iki süzgeçten geçmeyen “sözde helal” yapılara mesafeli olmak, dini ve insani bir sorumluluktur.
Bir mağduriyet yaşandığında suçu denetim eksikliğine ya da dolandırıcının maharetine atmak işin kolay tarafıdır. Asıl dönüşüm, bireyin kendi birikiminin sorumluluğunu eline almasıyla başlar. Kalıcı finansal huzur, neye, neden ve hangi şartlarda yatırım yaptığını bilmektir.
Peki, sıradan bir yatırımcı kendini nasıl korur? Cevap karmaşık formüllerde değil, birkaç basit alışkanlıkta gizlidir. Bir yapının SPK, BDDK ya da TCMB’den yetki belgesine sahip olup olmadığını sorgulamak, vaat edilen getirinin, en güvenli devlet tahvillerinin üzerinde seyredip seyretmediğini kıyaslamak; para çıkışının serbestçe yapılıp yapılamadığını test etmek ve en önemlisi de “bu fırsatı neden bana özel sunuyorlar” sorusunu içtenlikle kendine yöneltmesidir. Gerçek bir yatırım fırsatı, aceleye getirilmeyi değil, sorgulanmayı teşvik eder,şeffaf kurumlar, sorular karşısında rahatsızlık değil, ek belge ve bilgiyle karşılık verirler.
Sermaye piyasalarında kestirme yollar genellikle uçuruma çıkan patikalardır. Finansal özgürlük bir piyango bileti değildir, o biletin çekilişini beklerken elindeki son varlığı bir umut tacirine teslim etmek, bireysel bir tercihin ötesinde toplumsal bir travmaya dönüşür. Çiftlik Bank’ın 132 bin mağduru bunun en somut kanıtıdır.
Günün sonunda geleceğimizi, kışkırtıcı vaatlere değil aklın, hukukun ve sabrın sessiz gücüne emanet etmek zorundayız. Çünkü finansal olgunluk, ne kadar çok kazandığınızla değil, kazandığınızı ne kadar akıllıca koruyabildiğinizle ölçülür.

YORUMLAR