Eşitlik Diyeti: Hem Özgür Olup Hem de Herkesin Aynı Olması Mümkün mü?

Modern düşüncede eşitlik, karşımıza daha çok fırsatta eşitlik ve şartlarda eşitlik biçiminde çıkmaktadır. Fırsatta eşitlikle işaret edilen ise önemli toplumsal kurumlara girme hakkı, kaliteli eğitimden yararlanma hakkı gibi hakların herkese eşit biçimde tanıması ve çalışkanlık, başarı, yetenek gibi genel-geçer ölçütlere bağlı olması gerekliliğidir.

Şartlarda eşitlik de bu bakımdan, fırsatta eşitlikten ayrı tutulamaz; fakat şartlarda eşitlik, fırsatta eşitliğe ek olarak yarışa katılanların yarışa aynı noktadan, yani ekonomik ve toplumsal şartlar eşitlenmiş olarak ve abartısız engellerle başlamasının sağlanması gerektiğine de işaret eder. Hatta şartlarda eşitlik sağlanmadan, fırsatta eşitliğin de sağlanmış olamayacağı öne sürülür.

Sonuçlarda eşitlik ise başlama noktası ve koşulları, doğal yetenek gibi unsurlar gözetilmeksizin, yasama veya diğer siyasal araçlar kullanılarak sonuçlarda eşitliğin sağlanmasını esas alır. Sonuçlarda eşitlik düşüncesi, en çok rekabete ve piyasaya özgü eşitsizlikleri gidermeyi amaçlaması bakımından sosyalist politika programlarına ilham kaynağı olmuştur.

Eşitliğe karşı ileri sürülen savları şöyle özetleyebiliriz:

1. Farklı eşitlik tipleri çoğu kez bağdaşmaz. Sözgelimi fırsatta ve şartlarda eşitlik, sonuçlarda eşitsizlik doğurabilir.

2. Toplumsal eşitliği sağlamaya yönelik bir program uygulanabilir olmaktan uzaktır; çünkü şartlarda ve sonuçlarda köklü bir eşitlik meydana getirmek, yeteneği, başarıyı ve bireyden kaynaklanan diğer özellikleri ikincil kılacak bir tür siyasal despotluk tehlikesini doğurur.

3. Bazı köktenci eşitlik biçimleri istenebilir değildir, çünkü eşitliği sağlamak başka istenir değerlerle bağdaşmayabilir. Hatta eşitlik, kişisel özgürlük idealiyle bağdaşmaz, yani eşitlik idealiyle kişisel özgürlük ideali birbirini dışlar.