İslâmi Düşüncede Kader ve İrâde Özgürlüğü Meselesi

İslâm düşüncesinin en tartışmalı konularından biri kader–irade ilişkisi ve bunun insanın ahlâkî sorumluluğuna etkisidir. Bu yazıda, klasik kelâm ekollerinin kader ve özgür irade anlayışları karşılaştırmalı olarak ele alınmakta; Kaderiyye ve Cebriyye gibi iki uç yaklaşım ile Mu‘tezile ve Eş‘arîyye gibi daha orta yolcu ekollerin konuya dair açıklamaları incelenmektedir. Tartışma, Allah’ın mutlak bilgi ve kudreti ile insanın özgür irade ve sorumluluğu arasındaki gerilim bağlamında değerlendirilmeye gayret gösterdik.

Kader ve özgür irade meselesi, İslâm kelâmının hemen her döneminde gündemde olmuş, hem teolojik hem de felsefî sonuçlar doğuran temel bir problemdir. İnsan fiillerinin belirlenmiş olup olmadığı, Allah’ın ezelî ilminin insan özgürlüğünü zorunlu kılıp kılmadığı ve insanın işlediği fiillerden hangi ölçüde sorumlu tutulacağı soruları bu tartışmanın merkezindedir. Özellikle büyük günah işleyen kişinin durumu üzerinden ortaya çıkan bu problem, kısa sürede insanın fiilinin faili olup olmadığı meselesine dönüşmüş ve kelâm ekollerinin farklı yaklaşımlar geliştirmesine yol açmıştır.

Bu yazıda amacımız, söz konusu yaklaşımları sistematik bir biçimde ele alarak kader–irade ilişkisinin İslâm düşüncesindeki teorik çerçevesini ortaya koymaktır.

Kader meselesi iki temel ilkenin uzlaştırılmasını gerektirir:

1.Allah’ın mutlak ilim, irade ve kudret sahibi olması,

2.İnsanın fiillerinden sorumlu tutulabilmesi için özgür iradeye sahip olması.

Bu iki ilke arasında görünen gerilim, kelâm ekollerinin farklı yaklaşımlar geliştirmesine neden olmuştur. Bütün ekoller bu gerilimi çözme iddiasıyla ortaya çıkmasına rağmen, ulaştıkları sonuçlar birbirinden oldukça farklıdır.

Kaderiyye, insan özgürlüğünü merkeze alarak kader fikrine neredeyse tamamen karşı çıkan bir yaklaşım geliştirmiştir. Onlara göre:

•İnsan fiillerinin gerçek yaratıcısıdır.

•Tanrı’nın insanların fiilleri üzerinde belirleyici bir kader çizdiği düşünülemez.

•Aksi hâlde ahlâkî sorumluluk mümkün olmaz.

Bu görüş, insanı özgürleştirmeyi hedeflese de Allah’ın yaratma sıfatı ve mutlak kudreti açısından problemli görülmüş; pasif bir Tanrı tasavvuruna yol açtığı gerekçesiyle eleştirilmiştir.

Kaderiyye’nin aksine Cebriyye, Allah’ın mutlak irade ve kudretini esas alarak insan iradesini bütünüyle reddeder. Bu yaklaşımda:

•İnsan fiillerinin faili değildir; sadece kendisinde yaratılan fiillerin “görünür mekânıdır”.

•Evren ve insan üzerindeki tüm tasarruf bütünüyle Allah’a aittir.

Bu görüş, insanı iradesiz bir varlığa indirgediği için ahlâkî sorumluluğu temellendirmekte başarısız görünmektedir. İyilik ve kötülüğün insan tarafından seçilmediği bir durumda sevap ve günah kavramları anlamını kaybeder.

Mu‘tezile, kader–irade tartışmasında daha rasyonalist bir yaklaşım benimseyerek hem ilâhî adaleti hem de insan sorumluluğunu birlikte savunur. Onlara göre:

•Allah insana irade ve güç vermiştir; insan bu güçleri kullanarak fiilinin etkin faili olur.

•Allah’ın fiilleri ezelden bilmesi, insanın bu fiilleri zorunlu olarak yapması anlamına gelmez.

•Allah iyi olanı irade ettiği için emreder; kötü olanı irade etmediği için yasaklar.

Mu‘tezile’ye göre özgür irade olmaksızın ilâhî adalet de mümkün değildir; dolayısıyla insan kendi fiilinin yaratıcı gücüne sahiptir, fakat bu gücü Tanrı’dan almıştır.

Ehl-i Sünnet kelâmının büyük ekolü Eş‘arîyye, kader–irade meselesini metafizik bir ayrımla çözmeye çalışmıştır. Eş‘arîlere göre:

•Fiilleri yaratan yalnızca Allah’tır.

•İnsan ise bir cüz’î iradeye sahiptir; bu iradeyle fiili seçer veya ona yönelir.

•Fiilin yaratılması Allah’a, sorumluluğunun kazanılması (kesb) insana aittir.

Bu teori, hem ilâhî kudreti korur hem de insanın ahlâkî sorumluluğunu açıklamaya çalışır. Ancak “kesb” kavramı soyut ve zor tanımlanabilir olması nedeniyle birçok kelâmcı tarafından yeterince açık bulunmamıştır.

Kader ve irade özgürlüğü meselesi, İslâm düşüncesinin en karmaşık ve çok yönlü problemlerinden biridir. Ele alınan dört ekolün yaklaşımları, temel olarak Allah’ın mutlak kudreti ile insanın özgür iradesini farklı biçimlerde önceliklendirmelerinden kaynaklanmaktadır.

•Kaderiyye, insan iradesini mutlaklaştırırken Tanrı’nın kudretini görece sınırlamaktadır.

•Cebriyye, Tanrı’nın kudretini aşırı yüceltirken insan özgürlüğünü yok saymaktadır.

•Mu‘tezile, adalet ilkesinden hareketle insanın gerçek anlamda fail olduğunu savunmaktadır.

•Eş‘arîyye ise “kesb” teorisiyle ilâhî yaratma ve insan sorumluluğunu uzlaştırmaya çalışmaktadır.

Her yaklaşım belirli açılardan tutarlı olmakla birlikte, kader ve özgür irade meselesinin doğasından kaynaklanan paradoksal yapı nedeniyle eksik veya tartışmaya açık yönlere sahiptir. Buna rağmen kelâm ekollerinin katkıları, İslâm düşüncesinde insan–Tanrı ilişkisini anlamak bakımından vazgeçilmez bir teorik zemin oluşturmuştur.